در تاریخ هنر عکاسی ایران ثبت شده است که آقا رضاخان اقبال السلطنه – متولد سال 1222 خورشیدی و در گذشته به سال 1263 خورشیدی – نخستین عکاس حرفه ای ایران و یکی از پیشگامان عکاسی پرتره بود که دوره قاجار زیست می کرد. او عکاسی را در دارالفنون نزد فرانسیس کارلیهان آموخت و حدود شش سال تحت نظارت و آموزش او بود. آقا رضاخان که با حرفه خود به دربار راه پیدا کرده بود لقب رسمی [ عکاس باشی] را از ناصرالدین شاه گرفت و به مدیریت اولین عکاسخانه رسمی ایران منصوب شد که در کاخ گلستان مستقر بود. آقا رضاخان شهرتش را مدیون ثبت چهره رجال، خانواده و بستگان حکومت و همچنین عکسبرداری از اماکن مذهبی است او در کارهایش تاکیدی بر واقع گرایی در عکاسی داشت، شیوه ای که بعدها از اصول پایه ای پرتره اجتماعی در ایران شد. وی مبدع تکنیک ها و دستاوردهای فنی قابل توجهی در گسترش عکاسی مدرن در ایران بود. این مقدمه را آوردم تا یاد کردی از نخستین عکاس رسمی ایران که کارهای با ارزشی در گونه پرتره نیز از او به یادگار مانده است، انجام داده باشم. اینک موضوع تاریخچه جهانی پرتره را دنبال و در این شماره بحث خود را از ویژگی های یک پرتره هنری آغاز می کنم. همانند دیگر سبک های هنری، کار پرتره نگاری نیز ویژگی های خاصی دارد. این ویژگی ها گرچه برای انواع عکس های پرتره مورد استناد است اما تمرکز بر آن نکات، تاکیدی در عکاسی [پرتره هنری] دارد. به معنای دیگر چنانچه در عکس پرتره این ویژگی ها برجسته باشد، عکس در گونه [پرتره هنری] جای می گیرد. از اولین نکات تصویر برداری پرتره انتخاب پس زمینه است. در اکثر موارد پرتره هنری دارای پس زمینه ساده هستند. زیرا باعث می شود تمرکز بیننده بر روی ویژگی های چهره، بافت پوست، لباس و ژست سوژه قرار گیرد. انتخاب پس زمینه مشکی در عکاسی پرتره مورد علاقه بسیاری از هنرمندان است، این فضا باعث می شود حس عمق میدان، نگاه بیننده را وادار کند تا تمرکز خود را بر روی سوژه قرار دهد. انتخاب گروهی دیگر از عکاسان برای انتخاب رنگ پس زمینه، رنگ های خنثی یا خاکستری است. موضوع دیگری که در عکسبرداری پرتره حائز اهمیت بوده نورپردازی مناسب است. اگرچه از نور طبیعی که از منبع آن به سوژه می تابد می توان استفاده کرد، اما قدرت و زیبائی تصویر در نورپردازی مناسب و کنترل شده است که بر اساس توانائی های عکاس شکل می گیرد. حالات سوژه در زمان عکسبرداری نیز از ویژگی های عکس های پرتره است. که می توان روایتگر حس و حال سوژه باشد. تفاوت پرتره های تاثیرگذار و پرتره های معمولی در ژست سوژه نمود پیدا می کند و این وظیفه و هنر عکاس است که به کنه خواسته خود برسد تا بیننده به راحتی به درک درستی از نادیده های درونی عکس واقف کند. آنگونه که نوشته اند و می گویند شش گروه از حالات برای بیان احساسات وجود دارد که شامل: خشم، انزجار، ترس، شادی، غم و تعصب می شوند. البته تفکر و تعمق، کنجکاوی، سپاسگزاری و اغواگری را هم می توان به آن افزود. تمامی این حالات و بسیاری از حالات دیگر توسط ژست مناسب بیان می شود. عکاسان حرفه ای پرتره، قبل از عکاسی، خود را ملزم می بینند که با روحیات و خصوصیات سوژه به خوبی آشنایی پیدا کرده تا با هدایت او به سمت ژست های مناسب، شخصیت سوژه را به بهترین شکل ممکن در تصویر بیان کنند. طبق روال این نوشته، عکاس دیگری که کارهایی را در حوزه پرتره دارد، در این شماره به شما معرفی می کنم. وقتی داشتم مطالب مربوط به پرتره نگاری را جمع و جور می کردم و مستنداتی را می یافتم تا نوشته خود را در حد قابل قبولی ارائه کنم. روند شکل گیری علاقه خودم به عکاسی را به یاد آوردم و اینکه چگونه در محضر استاد برجسته عکاسی جناب چهره نگار تلمذ کردم و با الفبای عکاسی و چاپ آشنا شدم . از آن زمان بیش از چهل پنجاه سال می گذرد و زندگی فراز و نشیب هایی را برای من با خود داشته و دارد. اما نگاه من به عکس و عکاسی همیشه و در همه حال رو به فراز است و فرودهای آن نتوانسته است کوچکترین خللی در جذابیت و علاقمندیم به این هنر کم نظیر، ایجاد کرده باشد. قبل از اینکه حوزه تخصصی و کاری خود در عکاسی از طبیعت پیدا کنم و جاذبه های گردشگری ، سیاحت و زیبائی های بهشت گونه، دنیا عکاسی را خط و مرز بدهم، همانند تمامی عکاسان به گونه پرتره هم گریزی زدم و سوژه هایی را در کنار خودم دیدم که می بایست آنان را در مقابل لنز دوربینم بنشانم و به قول قدما، ببینم در کار پرتره چند مرده حلاجم. برای رسیدن به مقصود، جمعی از هنرمندان حوزه سینما که وجه مشترکشان زیست بوم شیراز بود لطف کرده در روبروی دوربین آتلیه ام قرار گرفتند تا من نیز سهمی برای خود در بایگانی تاریخ پرتره نگاری ایران پیدا کنم. این مجموعه عکس در نهایت به صورت تقویم سالانه به انتشار درآمد و خوشبختانه با اقبال اساتید و عامه مردم روبرو شد. تصاویر این شماره از سایه روشن، نمونه هایی از تجربه خود را به شما ارائه می دهد.
